Μαθήματα Οργανοποιίας του Athens School στις Γυναικείες Φυλακές στη Θήβα.
Γράφει ο Βασίλης Αναγνώστου, Μέλος του Κοινωνικού Συνεταιρισμού Athens School, δάσκαλος Οργανοποιίας
Το Athens School αποτελεί μία κοινωνική συνεταιριστική δομή εκπαίδευσης και έρευνας που έχει σκοπό να προωθήσει την ισότιμη και αυτόνομη σπουδή και έρευνα των πεδίων του λόγου, της τέχνης και της τεχνικής. Προκρίνει ως ορίζοντα τα προτάγματα της άμεσης δημοκρατίας και της αυτονομίας σύμφωνα με τη σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη και των πολιτικών θεωρητικών της κοινωνικής οικολογίας και του ριζοσπαστικού μετασχηματισμού. Οι τρεις τομείς της εκπαιδευτικής δομής, ο Λόγος, η Τέχνη και η Τεχνική αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους αποφεύγοντας τη μονοδιάστατη προσέγγιση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Ένα μουσικό όργανο συμπυκνώνει τους τρεις θεμελιώδεις πυλώνες του Athens School: τον Λόγο (φωνή του οργάνου), την Τέχνη (μουσική) και την Τεχνική (οργανοποιία). Η ενασχόληση με αυτά τα πεδία λειτουργεί θεραπευτικά για τον άνθρωπο και το κοινωνικό σύνολο, πόσο μάλλον μέσα στο περιοριστικό πλαίσιο του εγκλεισμού.
Στο Athens School, η εκπαιδευτική διαδικασία δεν υπήρξε ποτέ μια στείρα μεταφορά γνώσης αποκομμένη από την κοινωνική πραγματικότητα. Για εμάς, η γνώση οφείλει να είναι οργανικά δεμένη με την ίδια τη ζωή και τις ανάγκες της και οι ανάγκες των αποκλεισμένων είναι σίγουρα στις προτεραιότητές μας. Με αυτή τη σταθερή πολιτική κατεύθυνση, η οποία εδράζεται στις αρχές της άμεσης δημοκρατίας, πήραμε την απόφαση να ξεκινήσουμε μαθήματα Οργανοποιίας στο Κατάστημα Κράτησης Γυναικείων Φυλακών Θήβας.
Η αρχή και η εκπαιδευτική παρέμβαση
Κατά το εκπαιδευτικό έτος 2023-2024, οι μαθήτριες και μαθητές του Athens School κατασκεύασαν συλλογικά έναν τζουρά (μουσικό όργανο που ανήκει στην οικογένεια του μπουζουκιού). Η διαδικασία αυτή δεν είχε μόνο διδακτικό ενδιαφέρον, αλλά και έναν κοινωνικό συμβολισμό, καθώς το όργανο προοριζόταν για τις φυλακές. Αφορμή για το ξεκίνημα της δράσης στάθηκε η επαφή μας με το Δίκτυο Στήριξης Φυλακισμένων και Αποφυλακισμένων Γυναικών, και ειδικότερα η έμπνευση που αντλήσαμε από το έργο του π. Κλήμη Πυρουνάκη.
Από τον Δεκέμβριο του 2024, επισκεπτόμαστε τις φυλακές μία φορά τον μήνα. Μεταφέρουμε τα εργαλεία μας και υλοποιούμε μαθήματα γεμάτα «μαστόρεμα», στα οποία συμμετέχουν παλιοί και νέοι μαθητές-τριες οργανοποιίας σε ρόλο βοηθού δασκάλου. Πριν από κάθε επίσκεψη, πραγματοποιούμε μια ανοιχτή ομάδα εργασίας όπου προετοιμαζόμαστε και συζητάμε καταθέτοντας εμπειρίες και προτάσεις για να γίνεται καλύτερο το μάθημα. Στόχος μας είναι να εκπαιδεύσουμε τις κρατούμενες, να μάθουμε οι ίδιοι μέσα από αυτό το βίωμα και να συμβάλλουμε στην εξάλειψη των κοινωνικών στερεοτύπων. Τα μαθήματα μας είναι εθελοντικά.
Την πρώτη φορά που περάσαμε την πύλη υπήρχε μια διάχυτη αγωνία στην ομάδα μας: Θα αρέσει το μάθημα; Θα έχει ουσία για εκείνες; Θα το αγκαλιάσουν; Εκείνη την ημέρα έτυχε να δούμε την αποφυλάκιση μιας γυναίκας — μια στιγμή έντονη που την πανηγυρίσαμε μαζί με τις υπόλοιπες κρατούμενες.
Η γυναικεία παραβατικότητα έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στην Ελλάδα, οι γυναίκες αποτελούν μόλις το 5% του συνολικού πληθυσμού των φυλακών. Στη Θήβα, τη μοναδική φυλακή για κατάδικες γυναίκες στη χώρα, συναντά κανείς γυναίκες που βίωσαν τη βία και την περιθωριοποίηση πριν τον εγκλεισμό τους.
Η συντριπτική πλειοψηφία των κρατούμενων γυναικών είναι στην πραγματικότητα θύματα κακοποίησης· είτε έχουν κακοποιηθεί με κάποιον τρόπο στη ζωή τους, είτε το αδίκημά τους έχει άμεση σχέση με την απάντηση σε κακοποιητική συμπεριφορά (η γυναίκα που σκότωσε τον νταβατζή της ή τον βιαστή του παιδιού της – υπάρχουν πολλές παρόμοιες περιπτώσεις).
Όταν ένας άνθρωπος περνά την πύλη της φυλακής, η προσωπικότητά του υφίσταται αποδόμηση. Παραδίδει τα προσωπικά του αντικείμενα, χάνει τον ιδιωτικό του χώρο και μετατρέπεται σε «κρατούμενο». Σταματά να αναγνωρίζεται ως προσωπικότητα. Η δική μας παρουσία εκεί στοχεύει στην αντίστροφη πορεία: να προσφέρουμε «ανάσες ελευθερίας» μέσα από μια δημιουργική και βιωματική διαδικασία μάθησης, να αναγνωρίσουμε μοναδικότητες και όχι μονάδες ατόμων. Να συν-βιώσουμε, συν-εργαστούμε και συν-αγωνιστούμε με τις φυλακισμένες για την κατασκευή μουσικών οργάνων, μακριά από το ανταγωνιστικό πνεύμα που κυριαρχεί στη σύγχρονη κοινωνία.
Η τέχνη ως αντίδοτο στον «νεκρό χρόνο»
Μέσα από την οργανοποιία, προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε την αυτοπεποίθηση των γυναικών και να δημιουργήσουμε όμορφες εικόνες που θα τις συντροφεύουν και μετά το μάθημα, όταν επιστρέφουν στο κελί τους. Οι μαθήτριες εξοικειώνονται με τα εργαλεία χειρός και τις τεχνικές κατασκευής, επιδεικνύοντας εντυπωσιακή προσήλωση και μια διάθεση να περιφρουρήσουν και να υπερασπιστούν το δικαίωμά τους στη μάθηση.
Σημαντικό στοιχείο για τις κρατούμενες είναι ότι μέσα από τα μαθήματα και τις δραστηριότητες καταπολεμούν τον «νεκρό χρόνο». Αν στον έξω κόσμο πασχίζουμε για λίγο ελεύθερο χρόνο, μέσα στη φυλακή ο ελεύθερος χρόνος «σκοτώνει». Είναι ένας χρόνος κενός, που ανακυκλώνει το τραύμα και τη ματαίωση. Το μάθημα μας στοχεύει να μετατρέψει αυτό το κενό σε δημιουργική κούραση. Καλλιεργεί την ομαδικότητα, την αυτοπεποίθηση και την ικανότητα να διαχειρίζονται το «λάθος» —όχι ως αφορμή για τιμωρία, αλλά ως στάδιο της μάθησης. Είδαμε πολλές φορές γυναίκες να τα βάζουν με τον εαυτό τους επειδή θεώρησαν ότι έκαναν κάποιο τεχνικό λάθος, δουλέψαμε μαζί τους πάνω σε αυτό· από την άλλη μεριά είδαμε την ικανοποίηση στη συλλογική κατάκτηση της τεχνικής και τις ευχάριστες δημιουργικές στιγμές. Η χαρά της δημιουργίας και όχι η χαρά της κατασκευής, αυτή είναι η φιλοσοφία του Athens School.
Μια σημαντική στιγμή ήταν τον Ιούνιο του 2025, όπου σε μια γιορτή στη φυλακή παρουσιάστηκε ο μπαγλαμάς που κατασκευάστηκε από τα ίδια κορίτσια μέσα στον κύκλο μαθημάτων. Εκεί είδαμε και γυναίκες που δεν ήταν μαθήτριες μας να χαίρονται για το μουσικό όργανο σαν μια συλλογική κατάκτηση, μια νίκη όλων τους, κάτι που κατάφεραν μέσα στη φυλακή. Τα όργανα που φτιάχνονται ανήκουν στην ορχήστρα της φυλακής και τα φανταζόμαστε να γεμίζουν ήχο και ζωντάνια τον χώρο.
Το όραμα για το μέλλον
Δεν τρέφουμε αυταπάτες· ξέρουμε ότι αυτό που προσφέρουμε είναι λίγο μπροστά στις τεράστιες ανάγκες αυτών των γυναικών. Ο σωφρονισμός, όπως εφαρμόζεται σήμερα, παραμένει κυρίως τιμωρητικός. Ωστόσο, επιμένουμε σε αυτή τη μικρή «ανάσα». Στόχος μας είναι να χτίζουμε γέφυρες όπου οι άνθρωποι συναντιούνται ισότιμα.
Σχεδιάζουμε ήδη την ενίσχυση του προγράμματος με ένα τμήμα μαθημάτων παραδοσιακής ξυλουργικής, υπό την ευθύνη του Νίκου Ιωάννου.
Γνωρίζουμε επίσης ότι μεγάλο ποσοστό των κρατούμενων γυναικών θα επιστρέψει στην παραβατικότητα· αντίστροφα, πολύ μικρό είναι το ποσοστό των κρατουμένων που επιστρέφουν αν έχουν παρακολουθήσει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα.
Τα βασικά ζητούμενα σήμερα παραμένουν σαφή: η βελτίωση των συνθηκών κράτησης με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, η δημιουργία διεξόδων μέσα από ουσιαστικές παρεμβάσεις στην κοινωνία, η ενίσχυση των προγραμμάτων εκπαίδευσης μέσα στις φυλακές και, η διασφάλιση όλων των προϋποθέσεων για την ουσιαστική επανένταξη των αποφυλακισμένων. Η μεγαλύτερη πρόκληση βρίσκεται έξω από τη φυλακή και αφορά την κοινωνία, είναι η δουλειά που οφείλουμε να κάνουμε όλοι μας, για να σπάσουμε τα στερεότυπα και να κατανοήσουμε τις έμφυλες προεκτάσεις της παραβατικότητας.
