Ομοιότητες με τα αντισεισμικά κτίρια του Ιστορικού Οικισμού της Λευκάδας
Στην Ισλανδία δεν υπάρχουν δέντρα. Τα έκοψαν όλα οι πρώτοι Ισλανδοί.
Η αποψίλωση των δασών ξεκίνησε ήδη από την πρώτη περίοδο του αποικισμού αυτής της πανέμορφης γης κατά τον 9ο και 10ο μ.χ αιώνα. Αποικήθηκε από Σκανδιναβούς Βίκινγκς κυρίως και λιγότερο Κέλτες. Η αποψίλωση των δασών της είναι ένα από τα πολλά παραδείγματα που μας θυμίζουν τα λόγια του Μάρεϋ Μπούκτσιν[i] ότι οι πρώτες μεγάλες περιβαλλοντικές καταστροφές του ανθρώπου έγιναν με τσεκούρια και αξίνες.
Τα δέντρα, τις Ισλανδίας, τα οποία κάλυπταν το ένα τρίτο περίπου του εδάφους της, χρησιμοποιήθηκαν όλα για κατασκευή σπιτιών, καραβιών και για παραγωγή ενέργειας. Ας φανταστούμε μια θαλασσινή χώρα με τεράστιες ναυπηγικές ανάγκες, με ένα σεισμογενές έδαφος και την ανάγκη αντισεισμικών ξύλινων κατοικιών και που έχει όλο το χρόνο χειμώνα με τεράστιες ποσότητες ξύλων που έπρεπε να κάψει για να ζεσταθεί. Επίσης η εξασφάλιση παραγωγικών εδαφών για την κτηνοτροφία, όπως σε όλον τον κόσμο ήταν και στην Ισλανδία ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας που συνέβαλε στην εξαφάνιση των δασών.
Την ίδια εποχή που οι Ισλανδοί έφτιαχναν το πρώτο κοινοβούλιο στον κόσμο ξεκινούσαν μια τεράστια οικολογική καταστροφή η οποία θα ολοκληρωνόταν τους πρώτους κιόλας αιώνες του αποικισμού τους.
Το έδαφος, μετά την ταχύτατη αποψίλωση των Ισλανδικών δασών, έμεινε εκτεθειμένο στους ισχυρούς υποαρκτικούς ανέμους με αποτέλεσμα τη σταδιακή ερημοποίηση μεγάλων εκτάσεων. Οι αμμοθύελες που ακολούθησαν υποβάθμισαν ακόμη πιο πολύ το έδαφος.
Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ξεκίνησαν προσπάθειες αναδάσωσης και συνεχίζονται με μεγαλύτερη ένταση σήμερα, ωστόσο δεν είδαμε σπουδαία αποτελέσματα από αυτή τη βαθιά σε χρόνο και αξία προσπάθεια.
Τα δέντρα των αναδασώσεων δεν μεγαλώνουν αρκετά. Σε κάποια μέρη της χώρας βλέπει κανείς συστάδες ή μικρά δάση από μικροσκοπικές σημύδες. Τα μεγαλύτερα δέντρα είναι σπάνια και φυλάσσονται ως κόρη οφθαλμού. Τα δασικά οικοσυστήματα του ισλανδικού παρελθόντος μάλλον δεν θα επανέλθουν ποτέ. Φαίνεται ότι η απώλεια των οικοσυστημάτων από ανθρώπινη παρέμβαση σε πολλές περιπτώσεις είναι οριστική – αυτή η πραγματικότητα στην Ελλάδα, μας είναι αρκετά γνωστή.
Ωστόσο οι Ισλανδοί λατρεύουν το ξύλο. Έτσι, θα τους δούμε στην ιστορία τους να επιδίδονται στη ναυπηγοξυλουργική, στην κατασκευή ξυλοδομών κτιρίων, στη βαρελοποιία, στην ξυλουργική κουφωμάτων, στην επιπλοποιία και στην εκπαιδευτική ξυλουργική. Βρεθήκαμε στο Ρέικιαβικ πρόσφατα και το υλικό που καταγράψαμε μας περιμένει για μια μακρά μελέτη. Τα συμπεράσματα φυσικά θα τα μοιραστούμε μαζί σας.
Aξίζει όμως να αναφερθούμε, έστω κάπως πρώιμα σε σχέση με την έρευνά μας, στην τεχνική πολυπολιτισμικότητα αυτής της χώρας αλλά και στην αλληλεπίδραση μεταξύ των λαών γενικότερα, ιδιαίτερα πριν τη γέννηση των εθνών – κρατών.
Αρχιτεκτονικές και κατασκευαστικές ομοιότητες με τα Λευκαδίτικα σπίτια
Η πρώτη εντύπωση από το Ρέικιαβικ ήταν τα ξύλινα σπίτια και η επένδυση της εξωτερικής τοιχοποιίας με λαμαρίνα αυλακωτή, όπως ακριβώς στον Ιστορικό Οικισμό της Λευκάδας.
Στο Athenswoodschool, τη σχολή ξυλουργικής του Athens School, μελετάμε τα αντισεισμικά λευκαδίτικα κτίρια ως κύριο μάθημα του Β΄ κύκλου σπουδών. Έτσι το αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον φάνηκε να είναι μεγάλο από τα πρώτα μας βήματα στη γη της Ισλανδίας.
Παρατηρήσαμε ότι τα παλιά σπίτια αποτελούνται από λιθοδομή στο ισόγειο και ξυλοδομή στον όροφο – αρκετά συνηθισμένο φαινόμενο στον ευρωπαϊκό χώρο. Στις περισσότερες περιπτώσεις η λιθοδομή του ισογείου ξεκινά από το υπόγειο ή ημιυπόγειο. Η εσωτερική τοιχοποιία της ξυλοδομής παραδοσιακά αποτελούνταν από ψιλό καλάμι πάχους 4-5 χιλιοστών και λάσπη. Ίσως με παρόμοιο τρόπο γινόταν και η εξωτερική τοιχοποιία αλλά αυτό δεν το είδαμε κατά την περιήγησή μας. Αυτό που είδαμε ήταν ξύλινη εξωτερική επένδυση η οποία μάλλον αργότερα επενδύθηκε με τσίγκο. Είδαμε τον ίδιο σχεδιασμό σύγχρονων σπιτιών στο κέντρο της πόλης με τη λιθοδομή να αντικαθίσταται από μπετόν σε μια στιβαρή κατασκευή πάνω από την οποία αναπτύσσεται η ξυλοδομή. Ο αυλακωτός τσίγκος, και μάλιστα όχι με τις ψιλές πτυχές του αυλακωτού τσίγκου της Λευκάδας αλλά με τις χοντρές που χρησιμοποιούμε στην Ελλάδα σε σκεπές, είναι η εξωτερική επένδυση του τοίχου.
Δεν είχαμε την ευκαιρία να μελετήσουμε σε βάθος την αρχιτεκτονική και την τεχνική κουλτούρα του Ρέικιαβικ λόγω του μικρού χρόνικού διαστήματος διαμονής μας εκεί αλλά και επειδή δεν είμασταν προετοιμασμένοι για αυτό που θα αντικρύζαμε ώστε να φροντίσουμε να βρούμε ανθρώπους με γνώση του συγκεκριμένου αντικειμένου. Στο πέρασμα όμως που κάναμε στην πόλη παρατηρήσαμε σε παλιά κτίρια ομοιότητες με την ξυλοδομή της Λευκάδας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα το ποντελάρισμα το οποίο στην Ισλανδική περίπτωση αναπτύσσεται πιο αραιά αλλά με την ίδια λογική του Λευκαδίτικου. Μάλιστα, οι ξύλινες εσωτερικά της λιθοδομής κολώνες που στηρίζουν την ξυλοδομή του ορόφου, στηρίζονται πάνω σε πέτρα και η σύνδεση των δύο στοιχείων γίνεται με μέταλλο όπως και οι κολώνες στο Λευκαδίτικο ποντελάρισμα.
Τα εξωτερικά και εσωτερικά κασώματα των κουφωμάτων είναι «καρφωτά». Τα παράθυρα και οι εξώπορτες προστατεύονται από μικρό στεγαστράκι το οποίο προεξέχει από 5 έως 15 πόντους και είναι συνήθως ξύλινο ή τσίγκινο ή και ξύλινο με επένδυση τσίγκου. Η εξωτερική ποδιά στο κατωκάσι των παραθύρων είναι πανομοιότυπη με αυτή των Λευκαδίτικων και με κλίση ίσως μεγαλύτερη για την απορροή των νερών της βροχής ή του χιονιού.
Οι πόρτες, εξωτερικές και εσωτερικές, έχουν πάντα κατωκάσι όπου το άνοιγμα σφραγίζεται, για το κρύο προφανώς. Οι εσωτερικές σκάλες των ξύλινων σπιτιών είναι στενές και περιορισμένες ενώ στα δημόσια κτίρια και στα αρχοντικά είναι πιο άνετες. Συχνά ξεκινούν πέτρινες ή μπετονένιες όσο βρίσκονται στη λιθοδομή και συνεχίζουν ξύλινες στην ξυλοδομή.
Σε κάποια ανοίγματα παρατηρήσαμε διπλή κατασκευή παραθύρου με τζάμι μέσα έξω, όπως το παρατηρήσαμε στο αρχοντικό του Σκιαδαρέση στον Ιστορικό Οικισμό της Λευκάδας. Η απομίμηση ξύλου και η απομίμηση μαρμάρου στο πασαμέντο καθώς και η ταπετσαρία, είδαμε να εφαρμόζονται στα παλιά αρχοντικά του Ρέικιαβικ όπως ακριβώς στο αρχοντικό του Σκιαδαρέση, προφανώς ως παγκόσμια τάση της εποχής.
Τα ξύλινα κουφώματα παρουσιάζουν ιδιαίτερη ομοιότητα στην τεχνική τους με αυτά του Ιστορικού Δομικού Συστήματος της Λευκάδας. Συνηθισμένη η απουσία σκούρων (εξώφυλλων) στη Ισλανδία όπως σε όλη σχεδόν τη βόρεια Ευρώπη. Εκτός από τα Δανέζικου τύπου έπιπλα, παρατηρήσαμε ιδιαίτερη αγάπη κατά το Ισλανδικό παρελθόν για την κλασική Αμερικάνικη καρέκλα. Χρησιμοποιούσαν πολλές φορές φελλό για μονωτικό ή ακόμη και ροκανίδια όπως έχουμε παρατηρήσει στην τοιχοποιία στο κτίριο του Σκιαδαρέση στη Λευκάδα. Φελλό χρησιμοποιούν ακόμη και σήμερα στη Ισλανδία για μονωτικό.
Επίσης ομοιότητες είδαμε και στα ταβάνια. Τάβλες 18-20 πόντων ή και πολύ φαρδύτερες με μικρό κενό μεταξύ τους το οποίο καλύπτεται με αρμοκάλυπτρο – όπως τα παραδοσιακά ταβάνια των σπιτιών της Λευκάδας αλλά και πολλών άλλων περιοχών της Ελλάδας.Στις ραμποτέ επενδύσεις του περασμένου αιώνα κυριαρχεί το σχέδιο το οποίο στην Ελλάδα ονομάζουμε «τσιμπουκάκι».
Τα αρχαιότερα αγροτόσπιτα γινόταν με λιθοδομή σε σχήμα «π» και στέγη από χώμα – τύρφη με παχύ χορτάρι. Χρησιμοποιούσαν ξύλο αλλά πολύ λιγότερο (Η ιστορία της Ισλανδίας αρχίζει τον 9ο μ.χ αιώνα).
Το πιο παλιό ξύλινο σπίτι που είδαμε ήταν του 18ου αιώνα. Γενικώς, είδαμε τη λιθοδομή να καλύπτει ολόκληρο το υπόγειο και το ισόγειο του κτιρίου, σε κάποιες περιπτώσεις όμως είδαμε να σταματά πολύ πιο χαμηλά από την οροφή του ισογείου ακόμη και ένα μέτρο πάνω από τον δρόμο ή ακόμη και 40 πόντους και από εκεί και πάνω ξυλοδομή στον πρώτο ή και στον δεύτερο και τρίτο όροφο. Μετά τον 18ο αιώνα, οι ξυλουργοί που έφτιαχναν ξύλινα σπίτια στην Ισλανδία, εκτός των ντόπιων, ήταν Γερμανοί, Άγγλοι, Νορβηγοί και άλλοι βορειοευρωπαίοι. Είναι μικρά σπίτια με μικρούς ζεστούς χώρους όπως τα παραδοσιακά σκανδιναβικά, για ευνόητους λόγους κλίματος[ii].
Προφανώς η αρχιτεκτονική τους έχει πολλές επιρροές και πιθανόν υπάρχει κάτι που τις συνδέει με τη σταθερή ανάγκη αντιμετώπισης των συχνών σεισμών και των καιρικών συνθηκών. Οι σεισμοί στην Ισλανδία μπορεί να είναι μέτριοι 4-5 ρίχτερ και σπανίως μεγαλύτεροι 5,8 μέχρι και 6,2 ρίχτερ, ωστόσο η συχνότητα είναι τέτοια που μπορούμε να υποθέσουμε ότι επηρεάζει τις κατασκευές. Στο λαογραφικό μουσείο του Ρέικιαβικ ωστόσο, αναφέρεται σε επιγραφή ότι η κυματοειδείς λαμαρίνα του εξωτερικού τοίχου εφαρμόζεται για λόγους προστασίας από τη φωτιά. Δεν αναφέρει κάτι για προστασία από σεισμό. Φυσικά το έδαφος του Ρέικιαβικ δεν είναι βάλτος όπως της Χώρας της Λευκάδας. Και οι μεγάλοι τους σεισμοί έχουν αρκετή χρονική απόσταση μεταξύ τους ώστε να ξεχνιέται η κάθε καταστροφή καθώς και οι λόγοι ύπαρξης κάποιων τεχνικών αντισεισμικής προστασίας.
Οι Ισλανδοί πέρα από το ξύλο αγαπούν και την πέτρα την οποία διαθέτουν άφθονη. Επίσης αγαπούν το μπετό το οποίο στη σύγχρονη εποχή χρησιμοποιούν πολύ συχνά όπως και το μωσαϊκό δάπεδο.
Σε αυτή τη μικρή και βιαστική μας περιήγηση στο Ρέικιαβικ σημειώσαμε κάποια σημαντικά στοιχεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του, τα οποία συγκρίναμε με αυτά του Ιστορικού Οικισμού της Λευκάδας.
Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι στην τεχνική υπάρχουν νομοτέλειες τις οποίες καμία ιδιαίτερη κουλτούρα κατασκευής δεν θα μπορούσε να αγνοήσει. Έτσι συναντάμε τεχνικές σε διαφορετικούς πολιτισμούς οι οποίες ενώ μπορεί να παρουσιάζουν μεταξύ τους διαφορές, μας οδηγούν σε κοινά κατασκευαστικά συμπεράσματα όταν έχουν την ίδια στόχευση. Η κοινή στόχευση στην περίπτωση του Ρέικιαβικ και της Λευκάδας θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η αντισεισμική θωράκιση των κτιρίων.
Διαπιστώσαμε ομοιότητες:
- στο ποντελάρισμα*, το οποίο παρότι πιο αραιό ακολουθεί την ίδια λογική με το Λευκαδίτικο. Διατηρεί μια απόσταση από τον τοίχο της λιθοδομής του ισογείου ή του ημιυπογείου. Οι κολώνες του ποντελαρίσματος πακτώνονται στη ρίζα τους σε προεξέχων μικρό στηθαίο που είναι συνήθως μια τετράγωνη πέτρα (ή μπετό στη σύγχρονη εποχή). Το ποντελάρισμα στηρίζει την ξυλοδομή η οποία στηρίζεται ταυτόχρονα και στη λιθοδομή ή στα σύγχρονα κτίρια στη μπετοδομή. Η τεχνική του ποντελαρίσματος στη Λευκάδα και το Ρέικιαβικ είναι σχεδόν ίδια.
- Στην ξυλοδομή όπου και στα δύο δομικά συστήματα Ρέικιαβικ και Λευκάδας κυριαρχούν τα διαγώνια ξύλα και οι μεγάλες διατομές.
- στην εξωτερική τοιχοποιία η οποία επενδύεται εξωτερικά με αυλακωτή λαμαρίνα (τσίγκος). Εσωτερικά της λαμαρίνας η ξυλοδομή επενδύεται με τάβλες πάχους 18-20 χιλιοστών ή με βιομηχανικά προϊόντα ξύλου – πάνελ. Σε σχετική ετικέτα στο λαογραφικό μουσείο του Ρέικιαβικ αναφέρεται ως λόγος χρήσης του τσίγκου η προστασία από τη φωτιά. Πιθανότατα είναι περισσότεροι από ένας οι λόγοι χρήσης του τσίγκου στην εξωτερική τοιχοποιία των κτιρίων του Ρέικιαβικ αλλά και της Λευκάδας.
- στο ταίριασμα των εξωτερικών κουφωμάτων με τη λαμαρίνα της τοιχοποιίας και την προστασία τους από το νερό της βροχής (μικρά στεγαστράκια). Γενικότερα στην αισθητική που δημιουργεί η χρήση του τσίγκου στην τοιχοποιία με τις ιδιαίτερες τεχνικές λεπτομέρειες.
Οι υπόλοιπες ομοιότητες που παρατηρήσαμε είναι κοινές στην ευρωπαϊκή ήπειρο: λιθοδομή στο ισόγειο και ξυλοδομή στη συνέχεια της οικοδομής προς τα πάνω, καρφωτά κουφώματα και σε συγκεκριμένες περιόδους, ταπετσαρία στην εσωτερική τοιχοποιία και απομίμηση ξύλου ή μαρμάρου, ταβάνια με φαρδιές τάβλες με αρμό και πήχες (αρμοκάλυπτρα) κλπ.
Δεν γνωρίζουμε πώς κατασκευάζονται τα θεμέλια των κτιρίων του Ρέικιαβικ ώστε να συγκρίνουμε με βάση αυτά που γνωρίζουμε για τη θεμελίωση των λευκαδίτικων κτιρίων. Άλλωστε είναι σχεδόν σίγουρο ότι το έδαφος του Ρέικιαβικ δεν δημιουργεί τις ανάγκες θεμελίωσης που δημιουργεί το βαλτώδες έδαφος στη λιμνοθάλασσα της Λευκάδας.
Δεν παρατηρήσαμε στα κτίρια του Ρέικιαβικ την αγκύρωση της λιθοδομής με την ξυλοδομή, κάτι που έχουμε καταγράψει στα κτίρια της Λευκάδας. Δεν καταφέραμε να διακρίνουμε κάτι τέτοιο στις επενδυμένες κτιριακές κατασκευές αλλά ούτε στις λεπτομερείς αποτυπώσεις του Λαογραφικού Μουσείου Ρέικιαβικ το είδαμε.
Επίσης δεν παρατηρήσαμε στα κτίρια του Ρέικιαβικ τον πείρο με τη σφήνα εκτόνωσης, ένα χαρακτηριστικό ακόμη της Λευκαδίτικης Αντισεισμικής Αρχιτεκτονικής.
*Το ποντελάρισμα είναι η γεφύρωση της ξυλοδομής με ξύλινες κολόνες (υποστυλώματα) και δοκάρια, τοποθετημένα εσωτερικά της λιθοδομής με στόχο την ανεξάρτητη λειτουργία των δύο δομικών συστημάτων και ταυτόχρονα τη συνεργασία τους για τη μεγαλύτερη δυνατόν εξασφάλιση της αντισεισμικότητας ενός κτιρίου.
Η Ισλανδία είναι μια πανέμορφη χώρα με ωραίους ανθρώπους
Ο καιρός ήταν σαν έναν δικό μας ήπιο χειμώνα. Περιηγηθήκαμε στην ιστορική πόλη του Ρέικιαβικ από τις 27 Αυγούστου μέχρι τις 2 Σεπτεμβρίου του 2025 με μικρές εξόδους προς το πρώτο κοινοβούλιο της Ισλανδίας (9ος αιώνας, το πρώτο κοινοβούλιο στην Ευρώπη), την μικρή πόλη Σέλφος όπου παρατηρήσαμε την ίδια παραδοσιακή αρχιτεκτονική με το Ρέικιαβικ και που πρόσφατα χτυπήθηκε από μεγάλο σεισμό. Περιηγηθήκαμε επίσης στην άγρια και απόκοσμη φύση της Ισλανδίας σε μια ακτίνα 250 χιλιομέτρων από το Ρέικιαβικ.
Η Ισλανδία είναι μια πανέμορφη χώρα με υπέροχους ανθρώπους. Μια κοινωνία που δίνει σημασία στη συμπερίληψη, στα δικαιώματα όλων χωρίς καμιά εξαίρεση, στον πολιτισμό. Περπατώντας στους δρόμους του Ρέικιαβικ παρατηρούσαμε το εσωτερικό των σπιτιών, μιας και σκούρα δεν έχουν στα παράθυρά τους. Σπίτια με μικρά δωμάτια, περιποιημένα και όμορφα χωρίς να λείπει από κανένα η βιβλιοθήκη. Σαν ένας αστικός ιστός υπερυψωμένων βιβλιοθηκών έμοιαζε, όπως φωτίζονταν υπέροχα από το ηλεκτρικό φως στο θάμπωμα του σούρουπου. Μια πόλη σαν μια απέραντη βιβλιοθήκη.
Την ημέρα, όταν ο ουρανός δεν καλυπτόταν από σύννεφα, μας έλουζε ένα υπέροχο φως, ένας υπέροχος ήλιος σαν να ζούσαμε αλκυονίδες μέρες του παλιού καλού καιρού στην Αττική. Ένα καθαρό γαλάζιο και ένα γλυκό οινοπνευματί έφτιαχναν με τις αποχρώσεις τους την παλέτα του ουρανού μέχρι να έρθουν τα σύννεφα, η ψιλή βροχή και το ουράνιο τόξο.
Ένας τόπος που για τον νότιο άνθρωπο – και όχι μόνο για τον νότιο – είναι εκπληκτικό θέαμα κάθε στιγμή, κάθε δευτερόλεπτο της παραμονής του εκεί. Ένας απέραντος κόσμος ήπιου τουρισμού όπου ακούς όλες τις γλώσσες του κόσμου και βλέπεις όλες τις φυλές και φυσικά αν έχεις το νου σου, βλέπεις και Ισλανδούς. Η Ισλανδία δέχεται μια μεγάλη επίθεση «ήπιου τουρισμού» και η οικονομία της δείχνει ήδη τα σημάδια της κακής επιρροής του, με τεράστιες αρνητικές κοινωνικές επιπτώσεις.
Μια απέραντη τουριστική έρημος με όμορφες οάσεις, ιδίως όταν πέφτεις πάνω σε μια δραστηριότητα των ντόπιων. Στις 2 Σεπτεμβρίου την ημέρα αναχώρησής μας, είμασταν κάπως πιο εφησυχασμένες μετά τον μικρό τουριστικό μας τρόμο. Τα πράγματα σχεδόν απότομα ένιωθες να αλλάζουν. Κάποια ωράρια λειτουργίας χώρων και δρομολογίων σε συνδυασμό με τη μείωση του ημερήσιου φωτός σου έδιναν αυτή την αίσθηση.
Αφήσαμε ανοιχτούς λογαριασμούς στην Ισλανδία γύρω από την παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τη μαστορική και την κοινωνία της. Την αποχαιρετήσαμε με ένα ευχάριστο συναίσθημα.
Νίκος Ιωάννου
Δάσκαλος ξυλουργικής του Athens School.
[i] Murray Bookchin, Η οικολογία της Ελευθερίας – The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy, 1982
[ii] Λαογραφικό Μουσείο Ρέικιαβικ
