Πόσοι τρόποι ζωής αν όχι ένας;

Μια προσέγγιση της δημοκρατίας μέσα από το ζήτημα των σκουπιδιών της Αθήνας

του Νίκου Ιωάννου

Όταν αντικρύσαμε τα σκουπιδόβουνα της Αθήνας μείναμε άναυδοι όχι μόνο από το μέγεθος των βουνών αλλά και από το μέγεθος της ανθρώπινης ανοησίας που τα δημιουργεί.

Οι πρώτες σκέψεις που κάναμε περίλυποι ήταν απογοητευτικές για το είδος μας. Ωστόσο γρήγορα οι δεύτερες σκέψεις είχαν να κάνουν με την όσο γινόταν καλύτερη καταγραφή των δεδομένων και των πληροφοριών. Στο Eco School Eco Act (τμήμα περιβάλλοντος του Athens School) είχαμε ήδη μπει σε μια διαδικασία αναζήτησης πριν επισκεφθούμε τον ΧΥΤΑ Φυλής. Αρχικώς με την προβολή της ταινίας ATHENIAN MATERIAL όπου συζητήσαμε με τους ανθρώπους του Δυτικού Μετώπου και έτσι αρχίσαμε να αντιλαμβανόμαστε τις πραγματικές διαστάσεις του ζητήματος των σκουπιδιών. Κατόπιν με τη δραστηριότητα μιας ομάδας εργασίας, όπου δημιουργήσαμε και διακινήσαμε σχετικό ερωτηματολόγιο, μελετήσαμε στοιχεία και αναζητήσαμε προτάσεις γύρω από την ανακύκλωση και τον περιορισμό των σκουπιδιών. Έτσι, είχαμε ήδη τις απαραίτητες πληροφορίες για να σχηματίσουμε εικόνα. Ωστόσο το σοκ μπροστά στη θέα του μεγαλύτερου σκουπιδότοπου της Ευρώπης ήταν πραγματικά δυνατό.


Ζούμε στον καιρό των σκουπιδιών.
Ο άνθρωπος παράγει δισεκατομμύρια προϊόντα – σκουπίδια κάθε μέρα, κάθε ώρα, κάθε στιγμή. Προϊόντα που το πιθανότερο είναι να μην τα χρειάζεται στην πραγματικότητα. Χρειάζεται όμως να καλύψει άπειρες εγωιστικές συνήθειες που ανανεώνονται και πολλαπλασιάζονται διαρκώς χωρίς να διαφαίνεται στον ορίζοντα κάποιο τέλος. Πουθενά δεν θα σταματήσει ο άνθρωπος γιατί ζει σε έναν ρυθμό που δεν έχει σταματημό και που δεν του επιτρέπει να αφιερώσει καθόλου χρόνο στον ποιοτικό έλεγχο, την προμήθεια ενός προϊόντος ή στην αποθήκευση, τη συντήρησή του και τη μεταφορά του. Ο χρόνος είναι χρήμα, από τον πιο πλούσιο μέχρι τον πιο φτωχό. Έτσι, η μόνη λύση είναι η συσκευασία σε όλα τα προϊόντα από τη διατροφή μέχρι την επικοινωνία. Ο μικρός χρόνος ζωής των ίδιων των προϊόντων τα καθιστά και αυτά εξαρχής σκουπίδια. Χρειάστηκαν δύο περίπου αιώνες ενός επίμονου εμπλουτισμού της ανθρώπινης δραστηριότητας με τον οικονομοκεντρικό ανορθολογισμό του καπιταλισμού. Η οικονομική επέλαση στους φυσικούς πόρους ήταν και είναι ανελέητη. Ο σύγχρονος παγκόσμιος Homo economicus αντιλαμβάνεται τους φυσικούς πόρους ως δώρο προς μετατροπή του σε οικονομικό μέγεθος. Κατά τον ίδιο τρόπο εσχάτως αντιλαμβάνεται και τον δημόσιο χώρο.
Μόλις κατά το τελευταίο τέταρτο των δύο αυτών αιώνων αναπτυξιακής οικονομικής λαίλαπας και αφού το περιβάλλον είχε ήδη λεηλατηθεί σε μεγάλο βαθμό αναπτύχθηκε ένα πολιτικό οικολογικό κίνημα με μεγάλη ευρύτητα που επηρέασε ακόμη και τα πολιτικά συστήματα. Επίσης η ευρύτητα αυτή εμπεριείχε και την επιστήμη με αποτέλεσμα η συστηματική έρευνα να κλονίσει κάποια από τα ανορθολογικά δεδομένα της καπιταλιστικής αντίληψης για το περιβάλλον.
Όμως, φευ!
Εδώ και δεκαετίες η οικολογία από οικουμενικό κίνημα έγινε οικονομικό μέγεθος. Σε αυτό το μεγάλο χρονικό διάστημα οι «οικολογικές» λύσεις έγιναν σε πολλές περιπτώσεις αιτία καταστροφής του περιβάλλοντος. Τίποτα δεν μπορεί να μας σώσει από τον homo economicus και τον homo compiutans όσο οικολογικά και αν σκεφτούμε όσο οικολογικά και αν αποφασίσουμε. Ούτε θα μπορούσαμε μάλλον να αλλάξουμε αυτόν τον παγκόσμιο τύπο ανθρώπου ξαφνικά επειδή πιθανόν κάποιοι θα το αποφασίζαμε. Ακόμη και ο αντίπαλός του, ο παγκόσμιος άνθρωπος του πολιτισμού δεν καταφέρνει να ξεπεράσει τον οικονομικοκεντρισμό και την τεχνικοποίηση πράγματα που βρίσκονται μέσα σε ό,τι παράγεται και ό,τι δημιουργείται. Η παραγωγή των δισεκατομμυρίων σκουπιδιών είναι αποτέλεσμα του σύγχρονου καπιταλισμού και των κοινωνικών του διαστάσεων. Ο σύγχρονος άνθρωπος μοιάζει σαν προϊόν – εμπόρευμα που παράγει ασυστόλως σκουπίδια τοξικά για να καλύψει εγωϊστικές του ανάγκες και που κινδυνεύει να πνιγεί σε αυτά τα ίδια του τα σκουπίδια. Πόσο μάλλον όταν τα σκουπίδια γίνονται τα ίδια προϊόν και μάλιστα προϊόν με νόημα, κάτι που η οικονομία τελευταία το ψάχνει εναγωνίως. Τα σκουπίδια και γενικότερα το περιβάλλον είναι προϊόντα με νόημα που ο σύγχρονος απονενοημένος καπιταλισμός τα έχει πολύ μεγάλη ανάγκη. Ανάγκη υπαρξιακή, ανάγκη αναπαραγωγική.
Αν καταφέρουμε να παρατηρήσουμε αυτή τη χαώδη πολυπλοκότητα είναι σχετικά εύκολο να διαπιστώσουμε πως το ζήτημα των σκουπιδιών είναι ένα ζήτημα που σχετίζεται με ό,τι αφορά και δεν αφορά τη ζωή μας.
Ίσως χρειάζεται χρόνος για κατανόηση, όμως ο καιρός των σκουπιδιών δεν έχει καθόλου χρόνο.
Είναι κάτι περίπου σαν την κλιματική αλλαγή. Η ζημιά που έχει γίνει δεν διορθώνεται με τίποτα πια. Ο λόγος είναι για το τι μπορούμε να αλλάξουμε άμεσα ώστε να αποφύγουμε το επερχόμενο και πιθανόν αφόρητο αδιέξοδο.
Στις συνεδριάσεις της ομάδας εργασίας του Eco School είδαμε κάποια στοιχεία που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για οικονομική – παραγωγική ασυδοσία που καλύπτει τις ανάγκες του άκρως εγωιστικού καταναλωτισμού. Είναι τρόπος ζωής. Μια καθολική δραστηριότητα και συμπεριφορά που ξεπερνά σύνορα και έθνη – κράτη.


Ποιος και πώς θα επιβάλει έναν σωτήριο τρόπο ζωής;
Θα μπορούσαμε να φανταστούμε την επιβολή ενός τρόπου ζωής που θα μας προστάτευε από τα σκουπίδια μας και το περιβάλλον μας. Ίσως έχει περάσει ήδη από το μυαλό μας λόγω του επείγοντος του πράγματος, μια παγκόσμια αρχή, μια παγκόσμια εξουσία που θα διαιρούταν στις γνωστές μας εθνικές εξουσίες. Θα μιλούσαμε τότε ίσως για μια παγκόσμια οικολογική δικτατορία, μια οικολογική τυραννία, έναν οικολογικό, περιβαλλοντικό φασισμό. Φυσικά δεν θα στεκόταν δευτερόλεπτο μια τέτοια εξουσία. Μόνο να σκεφτούμε ότι αλλαγές σε κανόνες και ρυθμίσεις για την προστασία του περιβάλλοντος πρόσφατα στην Ευρώπη, ξεσήκωσαν εξεγέρσεις σε ολόκληρες κοινωνικές τάξεις όπως τα κίτρινα γιλέκα στην Γαλλία και οι αγρότες στις υπόλοιπες χώρες.
Όλοι ωστόσο καταλαβαίνουμε ότι χρειάζονται κανόνες και θεσμοί. Ο θεσμός είναι στην ουσία ο εκπαιδευτής του πολίτη και ο κανόνας είναι ο τρόπος για να μη φάει ο ένας τον άλλον και όλοι μαζί τον εαυτό μας.


Σκουπίδια και δημοκρατία
Ο θεσμός λειτουργεί αφηρημένα όταν είναι διαχωρισμένος θεσμός εξουσίας με αποτέλεσμα να βρίσκεται συνεχώς σε κρίση όλη η οργάνωση της κοινωνίας. Για παράδειγμα ο θεσμός της δημοτικής αρχής κατανοώντας ότι χωρίς τη συμμετοχή του πολίτη δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν προγράμματα για τη διαχείριση των σκουπιδιών εφαρμόζει πειραματικά τον συμμετοχικό σχεδιασμό της. Γνωρίζοντας το πολιτικό προσωπικό ότι ο θεσμός διαχείρισης χωρίς τους πολίτες δεν μπορεί να γειωθεί κοινωνικά, τους καλεί σε συμμετοχικό σχεδιασμό. Έτσι και ενώ η συμμετοχή είναι σχεδόν ανύπαρκτη, ο θεσμός γίνεται ακόμη πιο αφηρημένη έννοια. Γίνεται ολόκληρη φασαρία, να συμμετέχουν οι πολίτες στον σχεδιασμό της διαχείρισης των σκουπιδιών, συμβουλευτικά ή καταγράφοντας οι αρχές τις αντιδράσεις και το σκεπτικό των πολιτών. Και μετά να αποφασίσουν οι ειδικοί της εξουσίας τι θα γίνει με τα σκουπίδια. Άραγε γιατί είναι κάποιοι πιο ειδικοί από τους ίδιους τους πολίτες όταν αυτοί έχουν πάρει όλη τη σχετική ενημέρωση για το ζήτημα; Φυσικά ο νέος συμμετοχικός θεσμός περιορίζεται σε εκδηλώσεις και δράσεις στα σχολεία, αφού ο κόσμος δεν συμμετέχει πλην ελαχίστων.
Το ζήτημα το σκουπιδιών είναι ένα ζήτημα που αφορά απελπιστικά όλους μας. Η διαχείριση των σκουπιδιών χωρίς αυτούς που τα παράγουν είτε είναι επιχειρήσεις είτε άτομα, είναι μια λειψή διαχείριση. Σήμερα μπορεί να είμαστε στην εποχή του απόλυτου κατακερματισμού της κοινωνίας, ωστόσο το άτομο είναι πιο εκτεθειμένο από ποτέ. Ακόμη και σε αυτή την ιντερνετική διάσταση θα μπορούσε να λειτουργήσει κοινωνικό σώμα το οποίο θα αποφασίζει τα ουσιώδη ως προς αυτή τη διαχείριση, δηλαδή αν θα τα καίμε ή θα τα ανακυκλώνουμε ή για περιορισμούς που τυχόν θα μπουν στην παραγωγή τους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν να λειτουργούν οι θεσμοί που αφορούν όλα τα κοινά αγαθά αλλά ας περιοριστούμε στα σκουπίδια που είναι το θέμα μας.
Ο καλύτερος τρόπος να διατρέξουν οι κανόνες που θα μπουν όλους τους τρόπους ζωής, όσο διαφορετικοί και αν είναι αυτοί, είναι να συμμετέχουν όλοι και όλες στον θεσμό της απόφασης για τα σκουπίδια. Είναι ο πιο σύντομος δρόμος για διέξοδο από τον λαβύρινθο των μικροσυμφερόντων και των μεγάλων συμφερόντων των σκουπιδιών. Είναι επίσης μια εφαρμογή της δημοκρατίας, είναι δημιουργία ενός δημοκρατικού θεσμού για ένα τεράστιο ζήτημα κεντρικής και ζωτικής σημασίας για την κοινωνία. Ένα ζήτημα που μπορεί φαινομενικά να αφορά τοπικές ή εθνικές δομές, στην πραγματικότητα όμως ξεπερνά αυτά τα όρια μέχρι που γίνεται παγκόσμιο.
Ας ξεκινήσουμε όμως από την τοπική διάσταση του προβλήματος των σκουπιδιών για να μπορέσουμε να διατυπώσουμε παγκόσμιες θέσεις. Η περίπτωση της Αθήνας με έναν από τους πιο ανορθόδοξους και βλαπτικούς τρόπους διαχείρισης θα μπορούσε να γίνει πεδίο διεργασιών για μια δημοκρατική προσέγγιση. Έχει ένα μικρό αλλά δυναμικό κίνημα κατά του ΧΥΤΑ Φυλής το οποίο προχωρά με μια εμβάθυνση του ζητήματος σε μια ενδιαφέρουσα επεξεργασία διαχειριστικών θέσεων. Επίσης έχει ένα λόμπι συμφερόντων το οποίο καρπώνεται τεράστια ποσά κάθε χρόνο από τη διαχείριση αλλά και ένα πλέγμα μικροσυμφερόντων εξαρτώμενων εργαζομένων και κατοίκων των περιοχών γύρω από τον ΧΥΤΑ. Επιφέρει τεράστια ποσά ως πρόστιμα από την ευρωπαϊκή ένωση κάθε χρόνο. Ο ΧΥΤΑ ρυπαίνει ανεπανόρθωτα μεγάλες εκτάσεις γης και βλάπτει πολλαπλά το αστικό και το φυσικό περιβάλλον, πράγματα που κάνουν επείγουσα την ανάγκη του οριστικού κλεισίματός του.
Όταν είμαι ενημερωμένος για όλα αυτά με όλες τις εκδοχές και παραμέτρους, μου είναι δύσκολο να μη σκεφτώ τα σκουπίδια που παράγω όταν πίνω, τρώω, διασκεδάζω, επικοινωνώ, ταξιδεύω, ακόμα κι’ όταν κοιμάμαι. Ως ενημερωμένος κάτοικος θα πήγαινα με όρεξη εκεί που θα με καλούσαν εάν επρόκειτο να αποφασίσω μαζί με άλλους για κάτι που με αφορά άμεσα.
Έτσι θα μπορούσαν οι κάτοικοι να γίνουν πολίτες, να συμμετέχουν στις αποφάσεις, στις πολιτικές αποφάσεις κατ’ αρχήν και έπειτα στις διαχειριστικές που αφορούν τα σκουπίδια και τις κοινωνικές – περιβαλλοντικές τους διαστάσεις.
Οι θεσμοί διαχείρισης σκουπιδιών να είναι αποτέλεσμα κοινωνικής πολιτικής συγκρότησης με τη συμμετοχή όλων ανά περιοχή, αφού αντικειμενικά αφορούν περιοχές τεχνικά διαχειρίσημες.
Τα σκουπίδια ως εμπόρευμα θα γυρίσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στο πιάτο μας και στον αέρα που αναπνέουμε. Τα σκουπίδια ως κάτι άλλο έξω από εμάς υπάρχουν μόνο για κακό μας. Κανείς και για κανένα λόγο δεν πρόκειται να μας σώσει.
Χωρίς τη συμμετοχή όλων ανεξαιρέτως τα σκουπίδια μας θα μας πνίξουν.

Συμπληρώστε το ερωτηματολόγιο του Eco School Eco Act

Επικοινωνήστε μαζί μας

20% Off

Σε φοιτητες και ανεργους

με την επίδειξη κάρτας ανεργίας ή φοιτητικού πάσου έχετε 20% έκπτωση σε όλα τα σεμινάρια του Athens School